Таяу Шығыста төрт күнге созылған қарулы қақтығыс ауқымды гуманитарлық дағдарысқа ұласып отыр. 4 наурыз күні The New York Times басылымы таратқан мәліметке сәйкес, қаза тапқандар саны 870-тен асып, жалпы шығын шамамен 900 адамға жуықтаған. Құрбандардың басым бөлігі – Иран азаматтары. Сонымен қатар көршілес мемлекеттерде де адам шығыны тіркелген.

Иранның Қызыл Жарты Ай қоғамы ел ішінде 787 адамның қаза тапқанын хабарлады. Олардың арасында мемлекеттік қызметкерлер де бар. Бұл дерек қақтығыстың тек әскери нысандармен шектелмей, азаматтық инфрақұрылымға да ауыр соққы болып тигенін аңғартады.

Ең резонансты оқиғалардың бірі – Минаб қаласындағы қыздар мектебіне жасалған соққы. Минаб – стратегиялық нысандар орналасқан аймақ, мұнда «Ислам революциясы сақшылар корпусы» (КСИР) деп аталатын құрылымның базасы бар. Мектеп маңына бағытталған соққы салдарынан нақтыланған дерек бойынша шамамен 175 адам қаза тапқан. Бұл жағдай халықаралық гуманитарлық құқық талаптарының сақталуына қатысты сұрақтарды қайта күн тәртібіне шығарды. Әскери нысандарға жақын орналасқан азаматтық инфрақұрылымның қауіпсіздігі – қазіргі соғыстардағы ең күрделі мәселелердің бірі.

Қақтығыс тек Иран аумағымен шектелмей, Парсы шығанағындағы бірқатар елдерге де әсер етті. Бахрейндегі Халифа бин Салман портында мұнай танкеріне жасалған шабуыл салдарынан кеме жөндеу кәсіпорнының бір қызметкері қаза тапты. Кувейтте Қорғаныс министрлігі екі әскери қызметкердің көз жұмғанын растады. Бұдан бөлек, ел аумағындағы америкалық базаға жасалған соққыдан алты АҚШ әскери қызметкері қаза тапқаны хабарланды. Алғашында үшеуі ирандық соққыдан кейін қаза тапты деп жарияланғанымен, кейін жараланған бір әскери қызметкердің көз жұмғаны, тағы екі адамның басқа нысанға жасалған шабуылдан мерт болғаны анықталған.

Біріккен Араб Әмірліктері Қорғаныс министрлігі де зымырандық және дрон шабуылдары салдарынан үш адамның – Пәкістан, Непал және Бангладеш азаматтарының – қаза тапқанын мәлімдеді. Бұл жағдай қақтығыстың трансұлттық сипат алып, аймақтық еңбек мигранттары мен бейбіт тұрғындардың да қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндіріп отырғанын көрсетеді.

Ливанда Израиль әскери-әуе күштерінің Иранды қолдайтын «Хезболла» тобының нысандарына жасаған соққылары салдарынан кемінде 52 адам қаза тапты. Бұл Ливан аумағының да жанжалға тартылып, Израиль мен Иран арасындағы текетірестің прокси-қақтығыс форматына ауысқанын аңғартады.

Израильдің өзінде де жағдай күрделі. Тель-Авив қаласында ирандық зымыран соққысы тұрғын үйге тиіп, 32 жастағы филиппиндік күтуші қаза тапты. Келесі күні Иерусалимге жақын Бейт-Шемеш қаласындағы тұрғын ауданға жасалған тікелей соққы салдарынан тағы тоғыз адам мерт болды. Бұл шабуылдар азаматтық секторға бағытталған соққылардың көбейіп отырғанын және әуе шабуылына қарсы жүйелердің барлығын бірдей тоқтата алмай отырғанын көрсетеді.

Сарапшылардың бағалауынша, қазіргі қақтығыс тек екі тараптың шектелген әскери операциясы емес, тұтас аймақты қамтитын көпдеңгейлі текетіреске айналып барады. Иран мен Израиль арасындағы тікелей соққылар, Ливандағы «Хезболла» факторы, Парсы шығанағындағы инфрақұрылымға жасалған шабуылдар – мұның бәрі геосаяси тепе-теңдіктің бұзылғанын білдіреді. Аймақтағы мұнай логистикасы мен теңіз жолдарына төнген қауіп жаһандық энергетикалық нарыққа да әсер етуі ықтимал.

Қаза тапқандар санының көптігі және азаматтық нысандардың зақымдануы халықаралық қауымдастықтың реакциясын жеделдетуі мүмкін. БҰҰ мен гуманитарлық ұйымдар тараптарды халықаралық құқық нормаларын сақтауға шақырып отыр. Алайда соңғы төрт күндегі оқиғалар шиеленістің тез арада басыла қоюы екіталай екенін аңғартады.