Бүгінгі баланың ақпарат алатын ортасы бұрынғыдан түбегейлі өзгерді. Теледидар мен кітаптың орнын смартфон, қысқа бейнероликтер, онлайн ойындар және әлеуметтік желілер біртіндеп алмастырып келеді. Сондықтан балалар контенті енді тек мультфильм немесе телебағдарлама мәселесі емес. Ол баланың тіліне, дүниетанымына, мінез-құлқына және құндылықтарына әсер ететін маңызды ақпараттық ортаға айналды.

Қазақстандағы балалардың цифрлық өміріне жүргізілген зерттеулер бұл өзгерістің ауқымын аңғартады. UNICEF пен Қазақстанның Оқу-ағарту министрлігі жүргізген «Kazakhstan Kids Online» зерттеуіне сәйкес, 9–10 жастағы балалардың 60 пайызының, ал 11–12 жастағылардың 66 пайызының әлеуметтік желілерде немесе ойын платформаларында жеке аккаунты бар. Бұл ретте көптеген платформалардың өз ережесінде 13 жасқа толмаған балаларға жеке аккаунт ашуға шектеу қойылған.

Яғни бала цифрлық ортаға жасөспірім шақта емес, мектеп жасына жеткеннен кейін-ақ белсенді араласа бастайды. Оның күнделікті көретін видеосы, ойнайтын ойыны, тыңдайтын аудиосы мен жазылатын парақшасы баланың қоршаған ортасының бір бөлігіне айналып отыр. Демек, осы кеңістіктегі контенттің сапасы қоғам үшін маңызды мәселеге айналуы заңды.

Бұл ретте мәселенің екінші жағы – яғни интернеттегі қауіпсіздік мәселесі де алға шығады. UNICEF мәліметінше, Қазақстандағы балалардың 15 пайызы күн сайын интернетте жағымсыз контентке кездеседі. Ал 21 пайызы кибербуллингке ұшыраған. Балалардың 10 пайызы интернетте бейтаныс адамдарды достарына қосқан.

Зерттеудің толық деректері цифрлық қауіптің бұдан да күрделі екенін көрсетеді. 9–17 жастағы балалардың 14 пайызы интернеттен қан немесе зорлық-зомбылық көріністері бар материалдарға, 12 пайызы өшпенділікке шақыратын хабарламаларға тап болған. Ал 9 пайызы өзіне зиян келтіру тәсілдері туралы, 6 пайызы өзіне қол жұмсау тәсілдері туралы контент көрген. Осы ретте, айта кетейік, 2026 жылдың басынан бері Қазақстанда балаларға арналған заңсыз контенті бар 6 863 интернет-ресурсқа қолжетімділік шектелді.

Балалар контенті туралы сөз қозғағанда қазақ тілі мәселесінің де қозғалуы заңды. Берілген деректерде қазақстандық YouTube сегментіндегі балалар контентінің шамамен 3 пайызы ғана қазақ тілінде екені, ал орыс тіліндегі контенттің үлесі 75 пайыз шамасында екені көрсетілген. Бұл көрсеткіш қазақтілді балалар контентінің көлемі мен қолжетімділігіне қатысты мәселенің әлі де бар екенін аңғартады.

Әрине, жалпы интернет кеңістігіндегі қазақ тіліндегі контенттің үлесі өсіп келеді. Үкіметтің мәліметінше, бұқаралық ақпарат құралдарындағы қазақтілді контенттің үлесі 78 пайызға, интернет-ресурстардағы үлесі 60 пайызға жеткен. Отандық телеөнімдердің 70 пайыздан астамы мемлекеттік тілде эфирге шығады. Алайда жалпы ақпарат кеңістігіндегі көрсеткіш пен балалар күн сайын тұтынатын цифрлық өнімдердің арақатынасы бірдей емес. Балалар үшін мультфильм, қысқа видео, ойын, танымдық бағдарлама, аудиоертегі мен интерактивті жобалар секілді жанрлардың маңызы бөлек.

Сондықтан мәселе қазақ тіліндегі контенттің бар-жоғында ғана емес, оның баланың назарын қаншалықты аудара алатынында. Халықаралық платформалар секунд сайын жаңарып отыратын қысқа видеолармен, ойындармен және алгоритмдер арқылы ұсынылатын өнімдермен баланың уақытын бөлісуге тырысады. Оларға бәсекелес болу үшін ұлттық контент те баланың қызығушылығына жауап беретін заманауи форматта жасалуы қажет.

Бұл бағытта соңғы уақытта отандық медиада да жаңа жобалар пайда бола бастады. Мәселен, 2026 жылдың жазында қазақстандық телеарналарда балалар мен жасөспірімдерге арналған 9 жаңа жоба эфирге шықты. Олардың қатарында цифрлық және қаржылық сауаттылықты арттыруға, ұлттық мәдениет пен спортты насихаттауға бағытталған жобалар бар. Бұл балалар аудиториясына арналған контенттің тақырыптық ауқымы кеңейіп келе жатқанын көрсетеді.

Балалар медиасындағы өзгеріс тек телеарналармен шектелмей, цифрлық кеңістікке де ойысып жатыр. 2026 жылғы шілдеде 96 жылдық тарихы бар «Ұлан» газеті ulandigital.kz цифрлық платформасын іске қосты. Платформаның ерекшелігі – балалар мұнда дайын материалдарды оқып қана қоймай, өз мақалалары мен өлеңдерін редакцияға жібере алады. Яғни жас аудитория біртіндеп ақпаратты тұтынушы ғана емес, өз контентін жасайтын автор ретінде де қалыптасып келеді.

Бұл бағытта отандық анимацияның да өзіндік мүмкіндігі бар. 2025 жылы жүргізілген зерттеу барысында Қазақстанда 47 мультфильмнің өндірісіне 1,3 млрд теңге жұмсалғаны анықталған. Бұл салаға инвестиция салынып жатқанын көрсетеді. Ендігі міндет – қаржыландырылған өнімдердің санымен бірге олардың сапасын, көрерменге жету мүмкіндігін және цифрлық платформалардағы бәсекеге қабілеттілігін арттыру.

Отандық контент үшін ұлттық тарих пен мәдени мұраның әлеуеті де жоғары. Алдар Көсе, Ер Төстік, Желаяқ секілді халық ертегілерінің кейіпкерлерін қазіргі анимацияға, сериалға немесе ойын индустриясына бейімдеуге болады. Сол сияқты Абай, әл-Фараби, Томирис секілді тарихи тұлғаларды балалар аудиториясына лайықталған заманауи форматта танытуға мүмкіндік мол.

Балаға арналған өнім тек мазмұнды немесе тәрбиелік мәні бар болуымен шектелмейді. Ол қызықты, заманауи, техникалық тұрғыдан сапалы әрі баланың өзі іздеп тауып қарайтындай тартымды болуы тиіс. Себебі бала контентті көбіне «қазақша ма, орысша ма?» деген өлшеммен емес, «қызық па, қызық емес пе?» деген өлшеммен таңдайды.

Осы тұрғыдан алғанда, жасанды интеллект технологиялары да отандық балалар контентін өндіруге жаңа мүмкіндік бере алады. Бұрын анимациялық өнім жасау үшін үлкен студия, көп маман және қомақты қаржы қажет болса, қазіргі технологиялар шағын шығармашылық топтардың да жаңа өнім жасауына жол ашып отыр. Бірақ технологияның өзі мазмұнның орнын баса алмайды. Балалар контентінің негізінде ұлттық тарих, мәдениет, тіл және қазіргі баланың қызығушылығы қатар тоғысуы қажет.

Сондықтан бүгінгі негізгі сұрақ «баланы интернеттен қалай алыстатамыз?» емес, «балалар контентін қалай сапалы етеміз?» дегенге ауысуы тиіс.

Баланың бүгін көрген кейіпкері, тыңдаған сөзі, ойнаған ойыны мен қабылдаған идеясы ертеңгі дүниетанымының бір бөлігіне айналады. Сондықтан қазақтілді балалар контентін дамыту – тек мәдени өнім өндіру емес, ұлттық тілдің цифрлық кеңістіктегі өміршеңдігін қамтамасыз ету, балалардың қауіпсіздігін қорғау және болашақ аудиторияның талғамын қалыптастыру мәселесі екенін ұмытпайық.