Қазақстандағы саяси реформалардан кейін билік жүйесі айтарлықтай жаңарып, жоғары мемлекеттік лауазымдардың мазмұны да өзгерді. Соның ішінде вице-президент институты — енді жай сөз емес, нақты саяси комбинациялардың бір элементі ретінде қарастырыла бастады. Бұл қызметтің басты миссиясы – тек «екінші тұлға» болу емес, қажет жағдайда транзиттің кепіліне айналу. Сондықтан бұл орынға үміткерлер төңірегіндегі талқылау да барған сайын нақты сипат алып келеді.

Соңғы уақытта ақпарат құралдарында вице-президент болуы мүмкін деген кандидаттардың тізіміне Иманғали Тасмағамбетовті де қосып жатыр. Бұл қаншалықты қисынға келеді? 

Тасмағамбетовтің Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы Бас хатшысы ретіндегі миссиясы жаңа жылдың басында аяқталды. Бұл – оның халықаралық деңгейдегі кезеңінің жабылғанын білдіреді. Әдетте мұндай лауазымнан кейін саясаткерлер не толық «зейнеттегі элитаға» өтеді, не ішкі саясатқа қайта оралады. Қазір екінші сценарий жиі талқыланып отыр.

Оның қайта оралу ықтималдығын күшейтетін факторлардың бірі – Мәскеумен қарым-қатынасы. Тасмағамбетов посткеңестік кеңістікте Ресей элитасына жақсы таныс, түсінікті саясаткерлердің бірі саналады. Кремль үшін ол – болжамды, келіссөз жүргізуге ыңғайлы, «сюрпризі жоқ» фигура. Мұндай сипаттама қазіргі геосаяси жағдайда маңызды. Сондықтан Ресей тарапынан оның кандидатурасына белгілі бір деңгейде ұнатым болуы мүмкін деген пікірлер де бар.

Алайда дәл осы фактор Қазақстанның ішкі саяси балансында екіұшты рөл ойнайды. Бір жағынан, сыртқы ойыншылармен тіл табыса алатын тәжірибелі кадр керек. Екінші жағынан, билік барған сайын ішкі легитимдікке, қоғамның қабылдауына және ұлттық күн тәртібіне көбірек мән бере бастады. Бұл жерде «сыртқы қолдауға сүйенген кандидат» формуласы бұрынғыдай тиімді болмауы мүмкін.

Ең үлкен мәселенің бірі – жас факторы. Тасмағамбетов – тәжірибесі мол, бірақ саяси тұрғыдан алғанда «классикалық буынның» өкілі. Ал қазіргі президент Қасым-Жомарт Тоқаев соңғы жылдары кадрлық саясатта айқын тренд қалыптастырды: жас, технократ, жаңа буын өкілдерін алға шығару. Бұл тек имидждік қадам емес, жүйені жаңарту стратегиясының бір бөлігі.

Соңғы тағайындаулар мен кадрлық шешімдерге қарасақ, Тоқаевтың ставкасы – 40-50 жас аралығындағы басқарушыларға түсіп отырғаны байқалады. Олар цифрландыруды, жаңа экономиканы, жаһандық трендтерді жақсы түсінеді және қоғаммен коммуникациясы да өзгеше. Осындай фон аясында Тасмағамбетовтің кандидатурасы біршама «ауыр», классикалық әрі өткен дәуірдің өкілі ретінде қабылдануы мүмкін.

Сонымен қатар, қазіргі саяси жүйе «бір адамға байланған ауыр фигуралардан» гөрі икемді, басқаруға ыңғайлы кадрларға көбірек бейімделіп келеді. Тасмағамбетов болса, өз алдына дербес салмағы бар саясаткер. Бұл – артықшылық та, тәуекел де. Себебі мұндай фигураны жүйеге интеграциялау әрдайым оңай емес.

Дегенмен, оны толықтай есептен шығару да ерте. Қазақстан саясатында тәжірибелі кадрлар әрдайым «резервте» ұсталады. Қажет жағдайда олар нақты міндеттер үшін қайта тартылады. Тасмағамбетов дәл осындай «стратегиялық резервтегі» тұлғалардың бірі болып қала береді.

 Тасмағамбетов – тәжірибесі мен халықаралық байланыстарының арқасында әлі де ықтимал кандидаттардың бірі. Оның Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымындағы миссиясының аяқталуы  қайтадан ішкі саясатқа жақындатты, ал Кремль үшін қолайлы фигура болуы – қосымша фактор. Бірақ жасы мен қазіргі биліктің жас кадрларға ставка жасауы оның позициясын әлсіретіп отыр. Нәтижесінде ол – символдық тұрғыдан күшті, бірақ саяси конъюнктура тұрғысынан біршама даулы кандидат.