Заңгер Таалайгүл Тоқтақунова Қырғызстанда мерзімінен бұрын президент сайлауын өткізу тек бір ғана жағдайда мүмкін екенін айтты. Оның пікірінше, бұл — қолданыстағы мемлекет басшысы өз өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы өзі ресми түрде мәлімдеген жағдайда ғана жүзеге асады деп хабарлайды Oinet.kz тілшісі.

Конституцияға сәйкес, президенттің өкілеттігі тоқтағаннан кейін Жогорку Кенеш бір апта ішінде мерзімінен бұрын сайлау тағайындауы тиіс, ал сайлау үш айдан кешіктірмей өткізілуі қажет. Алайда заңнамада маңызды әрі даулы мәселе бар: президенттің өкілеттігі нақты қай сәттен бастап тоқтатылды деп есептеледі?

Таалайгүл Тоқтақунова бұл сұраққа байланысты үш негізгі құқықтық норманы алға тартады. Конституцияның 69-бабына сәйкес, қолданыстағы президенттің өкілеттігі жаңадан сайланған мемлекет басшысы қызметіне кіріскен сәтте ғана тоқтайды. Жогорку Кенеш регламентінің 133-бабында ерікті отставка кезінде өкілеттік парламентке жазбаша өтініш тапсырылған немесе көпшілік алдында мәлімдеме жасалған сәттен бастап тоқтайтыны көрсетілген. Ал Конституцияның 74-бабында президент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда, жаңа президент сайланғанға дейін оның міндетін уақытша Жогорку Кенеш төрағасы атқаратыны жазылған.

Заңгер Қырғызстанда бұған дейін де президенттердің мерзімінен бұрын қызметтен кеткенін еске салды. Асқар Ақаев пен Сооронбай Жээнбековтің отставкалары осыған мысал. 2020 жылы Сооронбай Жээнбеков көпшілік алдында қызметтен кететінін жариялап, парламент бұл шешімді хаттамалық түрде бекітті. Мемлекет басшысының міндеті алдымен спикерге өтті, кейін ол да өкілеттігін тоқтатты. Соның нәтижесінде билік премьер-министр Садыр Жапаровқа көшіп, ол өз міндетін орынбасарына тапсырды. Таалайгүл Тоқтақунованың айтуынша, осы оқиға маңызды прецедент қалыптастырды: уақытша президент міндетін атқарушы тұлға сайлауға кандидат бола алмайды.

Алайда қазіргі саяси жағдайдың сипаты басқа. Қолданыстағы президент әлі де толық өкілеттікке ие және оның заңды мерзімінің аяқталуына бір жылға жуық уақыт бар. Егер ол өз еркімен кету туралы шешім қабылдаса, бірден қызметтен кетпей, сайлау нәтижелері шыққанға дейін өкілеттігін сақтап қалуды таңдауы мүмкін. Осы себепті бүгінгі таңда президент міндетін кім атқаратыны жөнінде нақты әрі біржақты құқықтық жауап жоқ. Заңгерлер бұл нормаларды әртүрлі түсіндіреді, ал құқықтық коллизия ашық күйінде қалып отыр.

Айта кетері,  бүгін Қырғызстанда бірқатар қоғам қайраткерлері елде мерзімінен бұрын президент сайлауын өткізу туралы бастама көтерді. Бұл ұсыныс қоғамда кең пікірталас туғызып, Конституция нормаларының қолданылуына қатысты сұрақтарды қайта күн тәртібіне шығарды.

Сарапшылар бұл бастамаларды  Қырғызстанның Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы Қамшыбек Тәшиевтің қызметінен босатылуымен де байланыстырып отыр. Ресми түрде бұл шешім кадрлық ауыс-түйіс ретінде түсіндірілгенімен, қоғамда оның саяси мәні бар деген пікірлер басым. Кейбір саясаттанушылардың айтуынша, Тәшиевтің билік жүйесіндегі ықпалы жоғары болған, ал оның қызметтен кетуі саяси конфигурацияның өзгеріп жатқанын аңғартады.

Пікір білдірушілердің бір бөлігі Тәшиевтің отставкасын ықтимал саяси транзитке дайындықтың белгісі деп бағалайды. Олардың ойынша, күштік блоктағы ықпалды фигураның кетуі мерзімінен бұрын сайлау туралы әңгімелердің күшеюіне жанама түрде әсер етіп отыр. Ал басқа сарапшылар бұл екі үдерісті тікелей байланыстыруға асықпау керек деп санайды, дегенмен қоғамдағы белгісіздік пен билікке деген сұрақтардың артуы мұндай пікірлердің туындауына негіз болып отырғанын мойындайды.

Қалай болғанда да, Қырғызстандағы қазіргі ахуал — мерзімінен бұрын сайлау, Конституциялық нормалардың түсіндірілуі және кадрлық өзгерістер — бір-бірімен астасып жатқан күрделі саяси кезеңді көрсетеді.