Түркістан облысының ең көрікті аймақтарының бірі – Төлеби ауданы тек асқар тауларымен, сарқырап аққан өзендерімен ғана емес, қойнауына бүккен тарихи құпияларымен де ерекшеленеді. Батыс Тянь-Шань тау жүйесінің Өгем сілемдерінде жатқан географиялық нысандардың ішінде ерекше мәнге ие екі белдем бар. Олар – Қаратөбе жотасы мен Домбырашалды (Дабырашалды) асуы. Бүгінде Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің қатаң қорғалатын аймағына кіретін бұл өңір – кезінде адамзат тарихындағы ең жойқын соғыс жылдарында мыңдаған жанға үміт сыйлаған, екі бауырлас елді байланыстырған тарихи жаяу соқпақтың алтын қақпасы.

Географиялық тұрғыдан алғанда, Қаратөбе жотасы Төлеби ауданындағы Қаратөбе ауылдық округінен бастау алып, оңтүстік-шығысқа қарай, биік таулы белдеулерге ұласады. Оның биіктігі теңіз деңгейінен 2500 метрден асып, альпі шалғындарымен көмкерілген. Осы жотадан ары қарай созылып жатқан Домбырашалды асуы тікелей Қазақстан мен Қырғызстанның (Талас өңірі) мемлекеттік шекара сызығында орналасқан.

Теңіз деңгейінен 2800–3100 метрден астам биіктіктегі бұл асудың климаты өте қатал. Жаздың ең ыстық айларында да мұнда түнде үсік жүріп, ауа райы бірнеше сағаттың ішінде құбылып шыға келеді. Қыста бұл белдем адам өте алмайтындай қалың қар құрсауында қалады. Дәл осы қатал табиғат аясында ертеректе қалыптасып, соғыс жылдарында жанданып, кейін ұмытыла бастаған көне жаяу соқпақ жатыр.

Ұлы Отан соғысы (1941–1945 жж.) жылдарында бұл биік таулы соқпақ Орталық Азияның екі республикасы арасындағы ең сенімді әрі стратегиялық маңызы жоғары логистикалық дәлізге айналды. Майдан даласынан мыңдаған шақырым қашықта жатса да, бұл жолдың атқарған рөлі зор еді.

Соғыс уақытында майданды ет, шикізат және азық-түлікпен қамтамасыз ету басты міндет болды. Техника жүре алмайтын, бірақ жаяу адам мен мал отары өтуге жарамды осы соқпақ арқылы Қазақстан мен Қырғызстан арасында мыңдаған бас мал айдалды.

Жергілікті халық соғыстың қиын-қыстау кезеңінде астық, жылы киім-кешек және басқа да қажетті тауарларды осы асу арқылы жаяу және атпен тасымалдап, өзара сауда мен гуманитарлық байланысты үзбеген. Төменгі ашық жолдармен салыстырғанда, тау ішіндегі бұл соқпақ көзден таса, кез келген қауіптен (диверсанттардан немесе ішкі бүлікшілерден) қорғануға стратегиялық тұрғыдан өте ыңғайлы эвакуациялық бағыт қызметін атқарды. Жергілікті шекарашылар мен ерікті жасақтар бұл жолды қатаң күзеткен.

Асудың екі жағы биік, тар жартасты қуыстардан тұратындықтан, мұнда үнемі қатты тау желі соғады. Жел тау қуыстары мен жартастарға соғылған кезде, алыстан домбыраның пернесінен шыққан күйге немесе дабылдың үніне ұқсас ерекше музыкалық резонанс (жаңғырық) пайда болады. Халық бұл табиғи дыбысты «домбыра шалынды» деп қабылдаған.

Жаугершілік замандарда бұл стратегиялық асуда тұрған қарауылдар елге қауіп төнгенін төмендегі ауылдарға хабарлау үшін дабыл қаққан немесе күймен белгі берген деседі.

Ал «Қаратөбе жотасы» өзінің сыртқы рельефтік ерекшелігіне байланысты аталған. Айналадағы мәңгілік мұздықтар мен қарлы шыңдардың аясында бұл жотаның топырағы құнарлы, күңгірт жартасты келеді әрі мұнда қар ерте еріп, алыстан «қарауытып» көрінетіндіктен халық оны Қаратөбе деп атап кеткен..

Адам аяғы сирек басатындықтан, бұл жердің экосистемасы тұнық күйінде сақталған. Мұнда Қазақстанның Қызыл кітабына енген қар барысы, Тянь-Шань қоңыр аюы, арқарлар мен еліктер еркін мекендейді. Сондай-ақ, жаз айларында жота белдеуінде Грейг қызғалдағы мен сирек кездесетін дәрілік өсімдіктер құлпырып өседі.

Төлеби ауданындағы Қаратөбе жотасы мен Домбырашалды асуы – жай ғана географиялық нүктелер емес, бұл – қазақ пен қырғыз халқының қиын-қыстау соғыс жылдарындағы тағдырлас, тарихтас болғанының тірі куәгері. Бұл «Өмір соқпағы» ұрпақтан-ұрпаққа өлке тарихының маңызды парағы ретінде жетіп, болашақта тарихи-экологиялық туризмнің бірегей маршрутына айналуға лайықты нысан болып табылады.